Lange tijd gold het als een geruststelling voor hengelaars en viskwekers: vissen zouden geen pijn voelen. Maar die veronderstelling staat steeds meer onder druk. Wetenschappelijk onderzoek uit de afgelopen twee decennia toont aan dat de werkelijkheid beduidend genuanceerder — en verontrustender — is.
Een vraag die lang is vermeden
De wetenschappelijke belangstelling voor pijn bij vissen is relatief recent. Volgens onderzoekster Victoria Braithwaite, auteur van het standaardwerk Do Fish Feel Pain? (2010), is dit deels te verklaren doordat vissen zo anders zijn dan mensen dat ze minder medegevoel oproepen dan zoogdieren of vogels. Pas tegen het einde van de twintigste eeuw, met de opkomst van industriële viskweek, ontstond een serieuze wetenschappelijke prikkel om het welzijn van vissen te onderzoeken.[1]
Nociceptoren: de biologische basis
Een belangrijke doorbraak was de ontdekking van nociceptoren bij vissen — gespecialiseerde zenuwuiteinden die schadelijke prikkels registreren. Onderzoek van het Roslin Instituut en de Universiteit van Edinburgh toonde aan dat regenboogforellen beschikken over 58 van dergelijke receptoren rond de bek en in de kop, die reageren op mechanische druk, extreme temperatuur en giftige stoffen.[2] IMARES Wageningen UR bevestigde in samenwerking met de Radboud Universiteit dat vissen inderdaad prikkels waarnemen die wij als pijnlijk zouden duiden.[3]
Gedragsexperimenten: meer dan een reflex
Naast neurobiologisch onderzoek zijn er opvallende gedragsexperimenten uitgevoerd. In één bekend experiment werden regenboogforellen geïnjecteerd met azijnzuur. Normaal mijden deze vissen onbekende objecten met een grote boog, maar na de injectie zwommen ze juist tégen felgekleurde legoblokken aan — ze negeerden hun instinct. Nadat een pijnstillend middel werd toegediend, keerde het normale gedrag terug.[4] Volgens onderzoeker Lynn Sneddon van de Universiteit van Liverpool is dit gedrag vergelijkbaar met de menselijke neiging om over een gestoten teen te wrijven.[5]
Andere studies laten zien dat vissen na een pijnlijke ervaring dagenlang bepaalde delen van hun leefgebied vermijden, minder eten, hyperventileren en abnormaal gedrag vertonen — en dat dit alles verdwijnt na toediening van pijnstillers.[6]
Het hersendebat
Een centraal tegenargument is dat vissen geen neocortex bezitten — de hersenlaag die bij zoogdieren samenhangt met bewuste pijnbeleving. Sommige wetenschappers concluderen hieruit dat vissen dan ook geen pijn ervaren. Maar dit argument wordt steeds meer betwist. Vissen hebben wel degelijk hersenen die pijnsignalen verwerken, al doen ze dat anders dan mensen.[7]
Recentelijk wierp onderzoek van Kenneth Williford (2024) nieuw licht op dit debat. Zijn team bestudeerde mensen met hersenletsel in gebieden die klassiek worden geassocieerd met pijnverwerking. Verrassend genoeg voelden deze patiënten niet minder, maar juist méér pijn dan gemiddeld. De studie laat zien dat het pijnsysteem een complexe neurale matrix is die niet afhankelijk is van specifieke hersengebieden. Daarmee vervalt het argument dat vissen geen pijn kunnen voelen louter omdat ze bepaalde hersenregio’s missen.[8] Sneddon wijst er ook op dat vogels eenlagige voorhersenen hebben — net als vissen — maar dat niemand ernstig betwijfelt dat vogels pijn voelen.[9]
Verstikking en dierenleed
De praktische gevolgen van deze inzichten zijn groot. Onderzoek gepubliceerd door EOS Wetenschap toont aan dat vissen gemiddeld tien minuten lang intense pijn ervaren wanneer ze sterven door verstikking — soms zelfs twintig minuten lang. Verstikking is wereldwijd nog altijd de meest gebruikte dodingsmethode in de visserij. Naast verstikking spelen ook barotrauma’s door drukveranderingen en verpletting onder grote hoeveelheden vis in netten een rol in het lijden van gevangen vissen.[10]
Nuances en onzekerheden
Toch zijn er ook nuances te plaatsen. Onderzoeker Han van de Vis (Wageningen) wijst erop dat slechts een klein aantal van de ruim 34.000 bekende vissoorten is onderzocht op pijnbeleving, en dat het biologische verschil tussen twee vissoorten soms groter is dan het verschil tussen een mens en een kikker. Bovendien benadrukt hij dat we menselijke ervaringen van lijden niet zomaar op vissen kunnen projecteren.[11] Het verschil tussen het registreren van schadelijke prikkels (nociceptie) en het bewust ervaren van pijn blijft een fundamenteel open vraagstuk in de wetenschap.[12]
Wat betekent dit voor hoe we omgaan met vissen?
De algehele wetenschappelijke consensus neigt steeds sterker naar de conclusie dat vissen in staat zijn pijn te voelen, ook al begrijpen we niet precies hoe die pijnervaring eruitziet. Volgens Sneddon heeft dit belangrijke ethische gevolgen: vissen zouden op een humane manier moeten worden gevangen en gedood, en hun gevoelige huid mag niet onnodig worden beschadigd.[13] Williford vat het bredere belang samen: zolang we dagelijks enorme aantallen vissen doden voor voedsel, is het essentieel te begrijpen welke organismen kunnen lijden, om de kosten van die schade eerlijk te kunnen afwegen.[14]
Bronnen
- Braithwaite, V. (2010). Do Fish Feel Pain? Oxford University Press. Besproken via: Vissenbescherming.nl – Voelen vissen pijn?
- Roslin Instituut & Universiteit van Edinburgh. Besproken via: Vissenbescherming.nl – Bewustzijn en pijn
- Abbink, W., van de Vis, H., Roques, J., & Flik, G. (2011). Vissen voelen pijn: dier & welzijn. V-focus, 8(5A), 30–31. Wageningen University & Research
- NPO3 / BrandpuntPlus – Ja, hengelaars: vissen voelen pijn als je ze vangt
- KRO-NCRV / BrandpuntPlus – Vissen voelen pijn als je ze vangt
- Sneddon, L.U. (2019). University of Liverpool. Besproken via: VRT NWS – Vissen voelen wel degelijk pijn
- Perneel, M. (VLIZ). Besproken via: EOS Wetenschap – Vissen lijden 10 minuten lang intense pijn bij dood door verstikking
- Williford, K. (2024). Besproken via: Scientias.nl – Voelen vissen pijn?
- Vistikhetmaar.nl – Pijn bij vissen